De terugkeer van de mediamagnaten?

'Crisis in medialand'. 'De traditionele media staan onder druk'. 'Kranten en weekbladen blijven lezers verliezen'. Een vorige blog sprak alvast over de existentiële crisis van de printjournalistiek en diens weifelende krachtsinspanningen om zich de dieperik uit te hijsen. 'De oude media gaan in verweer', zo stelt onze gastspreker Wim De Preter. Een mogelijke oplossing: de terugkeer van de mediamagnaten. Een reddingsboei die niet zonder slag of stoot de drenkeling tracht te redden, zo blijkt. 

Coöperatie tegen teloorgang, het limiteren van de kosteloze beschikbaarheid van nieuwsfeiten of crowdfunding. Het zijn de meest gangbare gedachtespinsels die naar voren geschoven worden om de traditionele media uit het slop te halen. Wim De Preter, economiejournalist bij De Tijd, belichtte echter een andere mogelijkheid, namelijk de terugkeer/opkomst van de mediamagnaten. Dit zijn welgestelde mensen die een aanzienlijke hoeveelheid mediabedrijven onder hun vleugels hebben, waardoor een groot deel van de mediabedrijven op één naam staan genoteerd. Hun kooplust kan geprikkeld worden in economisch neerslachtige omstandigheden, omdat sommige bedrijven die op punt staan van een faillissement hun onderneming van de hand doen tegen een zeer lage prijs. Zo werd 'Newsweek', een van de grootste nieuwsmagazines van de VS, verkocht voor de symbolische één dollar. In 1983 waarschuwde Ben Bagdikian in zijn boek 'The Media Monopoly' ervoor dat het gros van de Amerikaanse media in handen was van slechts 50 bedrijven. In de herdrukte versie uit 2000 lag dat aantal nog op amper 6. Maar ook in onze contreien is mediaconcentratie een concreet feit. Met het meerderheidsaandeel dat De Persgroep in 2009 in het Nederlandse PCM nam, werd de term weer op de agenda geplaatst. 

Mediamagnaat, mediaconglomeraat, media tycoon. 

De allergrootste, meest bekende mediamagnaten is wellicht Keith Rupert Murdoch. Hij is oprichter, grootste aandeelhouder en CEO van News Corporation, een van 's werelds grootste en invloedrijkste mediaconglomeraten waar ook FOX onder valt. Murdoch wordt vaak gezien als de meest invloedrijke mediamagnaat in de politiek. Zijn carrière als mediamagnaat begon ooit met een erfenis van zijn vader, waarin hij de News, een krant uit Adelaide, kreeg. Zijn imperium is inmiddels uitgegroeid tot een grote macht in de televisie- en filmindustrie en andere vormen van media. Vanaf augustus zal het bedrijf ook in Nederland verslag geven én krijgt het een controlerend belang in DirecTV, de grootste onderneming in de VS op het gebied van satelliettelevisie. Murdoch's netwerk bestrijkt nu bijna alle continenten. Murdoch controleert via News Corp behalve Fox wereldwijd ook tal van kranten en boekenuitgeverijen.

Een andere welbekende en controverse mediamagnaat is Silvio Berlusconi, ex-premier van Italië. Italië is een land waar televisie een alles overheersende invloed heeft en alles bepaalt; een land waar veel in handen is van één persoon,  namelijk in handen van de populist Silvio Berlusconi. En die slaagt er steeds beter in om met behulp van zijn imperium de Italiaanse werkelijkheid te beïnvloeden. Hij bezit naast de voetbalploeg AC Milan ook de grootste uitgeverij van het land en het grootste adverteerbedrijf. Daarnaast is hij ook oprichter van het Italiaans media-imperium Mediaset, één van de belangrijkste commerciële televisiebedrijven van Italië. Hij wordt door zijn tegenstanders vaak bekritiseerd voor zijn greep op de media. 

Een andere mediamagnaat die velen ter naam en faam bekend is, is Michael Bloomberg. Hij is een van de rijkste personen uit de Verenigde Staten.  Zo zou hij de dertiende plaats op de rangschikking bekleden. Hij bezit 88% van de aandelen vanBloomberg L.P., een financieel dienstverleningsbedrijf dat zowel magazines, een televisienetwerk en een radiostation beslaat. Bloomberg News brengt nieuws vanuit 145 plaatsen in de wereld en produceert ongeveer 5000 artikelen per dag. Tijdschriften en kranten zoals The Economist, USA Today en The New York Times publiceren regelmatig artikelen van Bloomberg. 

Rozengeur en maneschijn?

Dus: de huidige financiële problemen kunnen opgelost worden door de mediamagnaten die hun checkboekje bovenhalen, als ridders op witte paarden. Maar sommigen waarschuwen voor zulke mediaconcentraties, omdat de media daarbij haar rol als vierde macht wel eens zou kunnen verliezen. En deze is broodnodig in een democratische samenleving. Een voorbeeld: het Fox News Channel oogst al enkele jaren kritiek omdat ze de politieke stroming van de concernvoorzitter Murdoch zouden uitstralen en te weinig oog hebben voor andere politieke strekkingen. Professor James Curran van de universiteit van Sydney: "We want to shrink the media moguls. They’ve bought the national conversation. We don’t have a truly free press; we have press dominated by press oligarch." Ook in het werk van Edwin Baker (2002) worden bezorgdheden geuit over de mediaconcentratie die het gevolg is van de 'collectie-goesting' van mediamagnaten. Mediadiversiteit is een van de voornaamste condities om politiek- en cultureel pluralisme te waarborgen, zo stelt hij, en, is broodnodig om een democratische samenleving tot stand te brengen. "Media diversity and media pluralism are prerequisites for effective freedom of expression and information." Ook volgens Bagdikian (1983) is er een probleem wanneer mediamagnaten over een disproportionele hoeveelheid macht beschikken in de publieke sfeer. Zij hebben een te grote invloed op datgene wat wordt uitgezonden, en hebben bijgevolg een grote invloed op de publieke ideeën, de populaire cultuur en de politieke attitudes. Bovendien zouden ze te dichte banden hebben met de overheden, net omdat ze de publieke opinie kunnen kneden. Dit werd onder andere Murdoch verweten, omdat deze naar de mening van de critici teveel ontmoetingen had met Britse premiers. Er is dus wel een gevaar dat de mediamagnaten een politieke of zakelijke agenda hebben, stelt Wim De Preter. Een gevaar voor de onafhankelijkheid, dus. 

En dat wekt een zekere ongerustheid op in het publieke veld. Dit blijkt uit de grote belangstelling voor het onderzoek van de Nederlandse journaliste Mathilde Sanders. Zij ging op zoek naar de eigenaars van het nieuws en stelde zichzelf volgende vragen: 'Wie zijn de aandeelhouders van de vijf krantenconcerns en de drie persagentschappen in Nederland' en 'In welke mate bepalen de mediamagnaten wat er in de krant staat?'. Sanders financierde haar onderzoek op een nieuwe en inspirerende manier: ze gebruikte crowdfunding en liet zich voor haar werk betalen door haar lezers. En deze lezers sprongen snel op de kar. In totaal schaarde ze 3.800 euro bijeen, dit al na enkele maanden. “Als journalisten hun waakhondfunctie willen vervullen”, schrijft Sanders, “moeten hun redacties misschien directer eigendom worden van de lezers zelf, zonder allerlei schakels en ‘managementlagen’ ertussen.” Niet iedereen was echter opgezet met haar onderzoek. Zo weigerden de meeste mediatycoons en hoofdredacteurs zich te laten interviewen. Daarnaast viel het haar ook op dat de kritiek sterker werd naar mate ze verder afdaalde in de bedrijfshiërarchie, maar dat er angst was om zich hierover uit te spreken 'on the record'. "Het bleef me verbazen wat bedrijfspolitiek met werknemers doet. Weinig kritische geluiden bleven overeind zodra de bandrecorder aanging of duidelijk was dat er geciteerd zou worden."

Kom, kom. Wat optimisme graag.

Maar zijn gevaren dan al wat de klok slaat? Zeker niet, zo stelt Wim De Preter. Mediamagnaten die naast hun reeds aanzienlijke mediabedrijf-collectie nog andere mediabedrijven onder hun vleugels nemen hebben een vele jaren ervaring en een goed inschattingsvermogen. De kans is dan ook groot dat ze zullen experimenteren met nieuwe modellen wanneer de oude ontoereikend zijn. Daarnaast kunnen we ons ook afvragen of de impact van mediaconglomeraten vandaag wel nog zo groot en omvangrijk is als gedacht. Internet heeft de media sterk gedemocratiseerd, aangezien de ‘mediaconsument’ simpelweg meer keuzevrijheid heeft gekregen in wat hij/zij wil lezen, horen of zien. De stemmen uit de bestaande kanalen zoals televisiezenders, dagbladen, tijdschriften en radiozenders hebben hun solo-invloed verloren en zo blijft de diversiteit toch gewaarborgd. 

Om toch even met een positieve noot af te sluiten. 

_______________________________________________________________________________________________

Bronnen:
Websites:

• http://www.voetbalzone.nl/doc.asp?uid=189859
• http://blogs.tijd.be/bigapple/2012/05/warren-buffett-mediamagnaat.html
• http://www.apache.be/2012/01/27/lezers-betalen-onderzoek-naar-nederlandse-mediamagnaten/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+apache%2Ffeed+%28Apache%29
• http://www.demorgen.be/dm/nl/990/Buitenland/article/detail/1429411/2012/04/26/Mediamagnaat-Murdoch-Politieke-invloed-had-ik-niet.dhtml
• http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/archief/article/detail/1778603/2003/04/11/Mediamagnaat-Murdoch-vergroot-zijn-macht.dhtml
• http://www.businesspundit.com/10-most-influential-media-moguls-in-history/
• http://www.mediareform.org.uk/press-ethics-and-regulation/professor-james-curran-we-want-to-shrink-the-media-moguls
• http://www.gebrokenpennen.nl/2009/10/mediaconglomeraten-je-ziet-ze-niet-maar-ze-zijn-er-wel

Wetenschappelijke artikels:

• Baker, C. Edwin. "Media Concentration: Giving Up on Democracy." Fla. L. Rev. 54 (2002): 839.
• Bagdikian, Ben H., and Ben H. Bagdikian. The media monopoly. Boston: Beacon Press, 1983.

Weetje: Lang leve de journalistiek?

Marc Van de Looverbosch, voorzitter van de Vlaamse Vereniging van Journalisten, heeft de knuppel in het hoenderhok geworpen. In zijn opiniestuk op de online webredactie van de VRT pleit hij voor een koppeling van het statuut van de burgerjournalist aan de naleving van de deontologie. Het statuut van de beroepsjournalist is een felbegeerde titel voor menig journalist die aan zijn voorwaarden voldoet, omdat het de journalist net dat tikkeltje meer aan privileges toekent. Zo maakt de beroepsjournalist gratis gebruik van het openbare vervoer en opent het deuren van allerhande evenementen, zelfs wanneer de journalist zijn schrijfblok thuis heeft gelaten. Maar deze titel zou men veel sneller moeten verliezen wanneer men niet volgens de ethische codes werkt, zo stelt Van de Looverbosch. "Ik vind dat we er moeten over nadenken om een nieuwe vorm van erkenning in de toekomst te koppelen aan de deontologische beroepscode. Wie die flagrant overtreedt, zou dan zijn of haar erkenning kunnen verliezen." Een controversieel debat, maar "eentje die we niet uit de weg mogen gaan". Lees het opiniestuk zelf door op deze link te klikken.

Weetje: 2050

De wereld in 2050, het lijkt een ver-van-ons-bed-show. Toch hebben enkele ruimdenkende geesten een poging gedaan om een waarheidsgetrouwe, of althans realistische blik te werpen op de toekomst. Dat de tijden van de loodzware GSM's met rubberen toetsen lang vervlogen zijn, staat voor hen alvast als een paal boven water. Een voortschrijdende digitalisering die ons het leven aanzienlijk vergemakkelijkt, onaangenaam klinkt het niet in de oren. Maar oordeelt u vooral zelf.

Als de waakhond blaft

De krant heeft geen lang leven meer beschoren, barre tijden breken aan. Dit is de slotsom van de reportage 'Stop de persen' van Panorama op 5 september, die de hedendaagse moeilijkheden van de gedrukte pers aan de kaak stelt. De mogelijkheden om kosteloos nieuws te vergaren zijn dik gezaaid en de printindustrie schrijft almaar vaker met rode inkt, zo wordt gesteld. Hangt het zwaard van Damocles boven het hoofd van de krant, of zullen oude en nieuwe media elkaar omhelzen? Het relaas van de existentiële crisis van de printjournalistiek en diens weifelende krachtsinspanningen.  

Kranten zijn hun herenstatus verloren en worden weldra geklasseerd onder de bedreigde soorten. Het lijkt een buitensporige stelling, al ware het niet dat veel stemmen een naargeestig karakter hebben wanneer het de toekomst van de kranten betreft, onheilspellend zelfs. En de cijfers liegen er niet om. Uit het onderzoek van WAN-IFRA, de organisatie die wereldwijd de kranten en uitgevers vertegenwoordigt, blijkt dat de krantenoplages in West-Europa de laatste vijf jaar met een vierde zijn gedaald. Abonnees haken af, adverteerders trekken zich terug. De redacties die voorheen danig floreerden zijn genoodzaakt zich te herstructureren, of de boeken dicht te slaan. Zo ging twee Duitse kranten, de Financial Times Deutschland en de Frankfurter Rundschau, over kop en ook kranten op eigen bodem komen onder druk te staan. Le Soir snoeide fors in zijn personeelsbestand om de kosten te drukken en heel wat kranten aan de andere kant van de taalgrens haalden de broeksriem strak aan. De Morgen was genoodzaakt een kwart van het personeel af te danken en Corelio zal het straks met zestig mensen minder doen. "Bij De Morgen heb ik twee jaar lang in de miserie van de rode cijfers gezeten: iedereen die een krant heeft geleid, kent dat. Bij de weekbladen is het net zo: de hele sector zit in een neerwaartse spiraal", aldus Wouter Verschelden.


Kamp der negativisten?

Reden van dit alles? De digitale technologieën en derhalve de opkomst van het internet. Oftewel: de overvloed van nieuws op het web die men gratis kan raadplegen. De lezer hoeft niet langer de papieren versie open te slaan om een beetje van de wereld in handen te hebben, maar kan hiervoor terecht op allerhande websites, blogs of sociale media. Uit onderzoek blijkt dan ook dat de daling van de krantenoplages deels veroorzaakt wordt door de opkomst van het internet. "We find strong evidence that digital content cannibalizes print sales. On average, a magazine’s print circulation declines about three percent when it offers a website. […] We find no evidence that digital content complements print magazines." (Kadiyali en Simon, 2006). Hoewel zij niet stellig concluderen dat de nieuwe media de oude media zullen nekken, zijn er een heel aantal die hier wel van overtuigd zijn. Het digitale heden en de digitale toekomst drukken het gedrukte medium in de marge, of zo klinkt alvast in het kamp der doemdenkers die de eeuwenoude gevestigde waarde van de krant aan diggelen slaan. "In Europa zullen de verliezen enorm zijn. Ontslagen journalisten, kranten die op de fles gaan. En er is geen ontkomen aan", zo stelt Jeff John Robert, media-analist van Gigaom. Ook Roy Dawson, naar eigen zeggen ‘vooraanstaand futurist, ondernemer, keynotespreker, strategisch adviseur en bestseller-auteur', stelt dat de krant zal verdwijnen in 2026. Dawson preciseert wel dat ‘het uitsterven van de krant’ niet al te letterlijk genomen moet worden. Dat kranten in hun huidige vorm irrelevant worden, wil niet zeggen dat papier geen nieuwsdrager meer zal zijn, zegt hij. Zo ziet hij wel een toekomst voor meer gepersonaliseerde papieren kranten.

Kamp der positivisten?

In het kamp der positivisten luidt echter een heel andere bel. "Wat voor mij zeker is, is dat zelfs binnen tien jaar het grootste deel van onze lezers de krant op papier zal blijven lezen", aldus Gert Ysebaert, CEO van het Mediahuis. Ook volgens Koen De Buck en Violette Peters zal er steeds ruimte zijn voor de printmedia, al zal deze ietwat andere vormen aannemen. "Waar de krant vooral vroeger een ‘must have’ was, gaat deze evolueren naar een ‘nice to have’.Maar ondanks deze zoektocht naar gratis en snel nieuws, zal de betalingsbereidheid voor een meer ontspannend en diepgaander dagblad steeds blijven waardoor er in de nabije toekomst nog voldoende overlevingsmogelijkheden zijn voor gedrukte media" (De Buck & Peters, 2012). Bovendien blijkt uit onderzoek dat mensen de krant als het meest geloofwaardige medium blijven beschouwen wat de informatieverlening betreft. De lezers zien de nieuwe media dan ook voornamelijk als een aanvulling op de oude media (Huysmans & de Haan, 2010).

Tijd voor verandering.

Toch. Hoe de toekomst ook evolueren moge, dat het tijd is voor verandering staat buiten kijf. Redacties dienen de moeilijkheden onder ogen te zien en maatregelen te nemen om het hoofd boven water te houden. Jeroen Smit, bedrijfseconoom en journalist: "Om een metafoor te gebruiken: je zou kunnen zeggen dat het merendeel van de huidige journalisten op een stoomtrein zit en hard werkt om kolen op het vuur te gooien opdat de trein kan blijven rijden. Prachtig werk, eerlijk werk, belangrijk werk. Maar in de verte rijdt de elektrische trein, waarvan iedereen weet dat-ie de toekomst is. En op de elektrische trein is er geen plaats voor de kolenschop. Dat is tragisch, maar je kunt jezelf ook de vraag stellen: 'Wat doe ik met m'n kolenschop als er alleen nog maar elektrische treinen zijn?". Of zoals Harvard-professor Clayton Christensen het stelt: "De vraag is niet of de papieren krant verdwijnt – we wéten dat er een moment komt dat papier bedrijfseconomisch gewoon veel te duur is – maar of de krantenredacties zich daar de komende jaren op kunnen voorbereiden". Kortom: hoe moet de printmedia inspelen op de uitdagingen die zich stellen? Welke krachtinspanningen worden en kunnen genomen worden.?

Een van de mogelijkheden om de slagen van de digitale revolutie op te vangen is de samenbundeling van krachten. Een recent voorbeeld hiervan is de oprichting van het Mediahuis, waarin de krantenactiviteiten van de mediabedrijven Corelio en Concentra worden ondergebracht. Door de krachten te bundelen en in omvang van schaalvoordelen te kunnen genieten, trachten ze de strijd aan te gaan tegen de 'kunst van het stelen'. Coöperatie tegen de teloorgang. Een ander voorbeeld is het platform MediaID. Een eenmalige (lees: betalende) registratie verleent toegang tot alle commerciële nieuwssites en de VRT-site deredactie.be. Uit de officiële communicatie van het platform: “Dit zal de mediasector toelaten nieuwe diensten en een veel persoonlijker media-aanbod te ontwikkelen, op maat van elke gebruiker en diens interesses en behoeftes.” Een andere strategie die meermaals naar voren wordt geschoven is het beperken van het online gratis nieuws en de lezer laten betalen voor kwaliteitsartikels op het net. Oftewel: het limiteren van de kosteloze beschikbaarheid van nieuwsfeiten. "Elk medium zal zichzelf de vraag moeten stellen: blijf ik gratis of kruip ik achter de betaalmuur?", zo stelt Wouter Verschelden. Zo wordt sinds kort en deel van De Standaard online afgeschermd van het grote publiek, waarbij enkel de betalende abonnees de volslagen inhoud kunnen gadeslaan. Ook digitale abonnementen waarbij de consument zijn krant op een tablet of E-reader kan lezen zitten in de lift. Al rijst de vraag in welke mate deze maatregel het tij zal keren. Per slot van rekening zal men het gratis nieuws op het internet nimmer volledig kunnen bannen. Bovendien is het een moeilijke opgave om mensen datgene te laten betalen dat voorheen steeds in hun schoot geworpen werd. "Het is vreselijk moeilijk om die omslag terug te maken. Wij zijn degene die 15 jaar lang zijn biefstuk heeft weggegeven en die nu aan mensen die elke week in die slagerij komen zegt dat je moet betalen", zo stelt de hoofdredacteur van NRC Handelsblad Peter Vandermeersch. Toch is het niet onbedenkelijk dat een gratis te raadplegen nieuwssite oplevert. Zo bewees althans Buzzfeed, een website wiens artikels zodanig worden opgesteld dat de lezer geprikkeld wordt om het te delen op Facebook, Twitter en andere sociale media. Kortom, één bezoeker kan nieuwsfeiten verspreiden onder een veel groter publiek, hetgeen de interesse opwekt van talloze inverteerders. 

Of hoe een online nieuwsfora toch furore kan maken, tegen alle onheil in.

Wenst u het zelf aan een kritische blik te onderwerpen? Klik dan hier voor de gehele reportage van Panorama.

__________________________________________________________________________
Bronnen:
Artikels en websites:

• http://www.humo.be/tv-tips/249493/reportagereeks-iedereen-journalist-de-nieuwe-journalist> 
• http://www.knack.be/nieuws/belgie/groen-licht-voor-het-mediahuis/article-normal-113174.html
• http://www.humo.be/tv-tips/254191/panorama-stop-de-persen
• http://www.mo.be/dossiers/de-toekomst-van-de-journalistiek

Wetenschappelijke papers:

• Simona, D.H., & Kadiyalib, V. (2007). The effect of a magazine’s free digital content on its print circulation: Cannibalization or complementarity? Information Economics and Policy, 19(3), 344-361. 
• De Buck K. (2012). De toekomst van Vlaamse kranten in het digitale tijdperk, interview met commercieel directeur van Uitgeverij Cascade, 3 juli 2012, Uitgeverij Cascade 
• Peters V. (2012). De toekomst van Vlaamse kranten in het digitale tijdperk, interview met marketing directeur van Uitgeverij Cascade, 3 juli 2012, Uitgeverij Cascade 
• Huysmans F. & de Haan J. (2010), Alle kanalen staan open, rapport digitalisering van mediagebruik, Sociaal en Cultureel Planbureau Den Haag, 205 blz